Sztum. 610 lat temu rozpoczęła się miejska historia. Wyjątkowa wystawa na zamku

23 września 1416 roku – również była to środa – wielki mistrz zakonu krzyżackiego Michał Küchmeister von Sternberg, w obecności dostojników zakonu, w tym przyszłych dwóch wielkich mistrzów, oraz wójta sztumskiego, wystawił na zamku w Malborku dokument lokacyjny Sztumu. Dokładnie 610 lat później, 23 września 2026 roku, na Zamku w Sztumie uroczyście otwarto wystawę czasową „Sztum 1416. 610. rocznica lokacji miasta”. Wśród licznie zgromadzonych gości znaleźli się m.in. dziekan Wydziału Nauk Historycznych UMK prof. dr hab. Waldemar Rozynkowski, poseł na Sejm Jarosław Sellin – który jako wiceminister kultury odegrał istotną rolę w utworzeniu Muzeum Zamkowego w Sztumie – poseł na Sejm Jarosław Wałęsa, biskup elbląski Wojciech Skibicki, dyrektor Muzeum Stutthof dr hab. Marcin Owsiński, burmistrz Miasta i Gminy Sztum Bartosz Mazerski oraz zastępca burmistrza Adam Kaszubski. Uroczystość rozpoczął koncert zespołu „Kobiece Serca”. Następnie gości powitał burmistrz Bartosz Mazerski, zwracając uwagę na wyjątkową datę wydarzenia.

„Spotykamy się dziś w 610. rocznicę lokacji Sztumu. Ten zamek jest świadkiem historii miasta. Przez stulecia zmieniali się jego mieszkańcy, zmieniało się miasto i świat wokół niego. A zamek wciąż tutaj stał. Dziś staje się miejscem, w którym możemy dosłownie spotkać się z początkiem miejskiej historii naszego miasta” – mówił burmistrz.

Następnie głos zabrał dyrektor Muzeum Zamkowego w Malborku dr hab. Janusz Trupinda.

„Takie uroczystości jak dzisiaj są kolejnym krokiem w trwaniu tego miejsca. Dziś możemy obejrzeć dokument, który legł u podstaw powstania i rozwoju Sztumu. Wokół tego, w Muzeum, budujemy opowieść: o tym miejscu, o tym zamku, o tym mieście – poprzez wystawy czy poprzez zajęcia edukacyjne” 

Dziekan Wydziału Nauk Historycznych UMK prof. dr hab. Waldemar Rozynkowski podziękował wszystkim osobom zaangażowanym w przygotowanie nowej publikacji poświęconej dokumentowi lokacyjnemu Sztumu. Ważnym punktem uroczystości był wykład prof. dr. hab. Romana Czai „Miasta w średniowiecznych Prusach”. Kilka ciekawych kwestii dotyczących samej osady stanowiącej wówczas przedzamcze przedstawił również dr Bogusz Wasik. Następnie dr hab. Radosław Biskup, prof. UMK, zaprezentował nową publikację „Miasto Sztum i jego przywilej lokacyjny z 1416 roku”. O historii sprowadzenia oryginalnego dokumentu lokacyjnego z Archiwum Państwowego w Gdańsku opowiedziały zastępca dyrektora ds. naukowo-konserwatorskich Muzeum Zamkowego w Malborku Agnieszka Kowalska oraz kierownik Zamku w Sztumie Aleksander Masłowski.

Dokument, od którego wszystko się zaczęło i przez stulecia był fundamentem funkcjonowania miasta

W sali ekspozycyjnej, gdzie znajduje się oryginalny dokument lokacyjny Sztumu, o jego historii i znaczeniu opowiadał dr hab. Radosław Biskup. Dokument, nadający prawa miejskie funkcjonującej wówczas osadzie – przedzamczu – był przez stulecia pieczołowicie przechowywany w sztumskim magistracie poza jednym nietypowym epizodem, kiedy dokument miał być schowany w szopie na narzędzia.. Praktycznie do XIX wieku stanowił ważny dokument dla funkcjonowania miasta.

Dlaczego jednak był tak pieczołowicie przechowywany? „Ano dlatego, że tutaj dotykamy bardzo ważnego problemu, który się wiąże z dokumentem średniowiecznym w ogóle. Mianowicie taki dokument miał oczywiście nie tylko dawać prawa miastu, ale także stanowił podstawę w ewentualnych postępowaniach sądowych” – wyjaśniał dr Biskup.

Jak podkreślił, zachowało się bardzo wiele nowożytnych odpisów przywileju lokacyjnego Sztumu, przede wszystkim z ksiąg grodzkich sądu kiszporskiego. 

„Ponieważ miasto w XVIII wieku prowadziło spory ze starostwem o granice, o szereg różnych rzeczy i zachowało się bardzo dużo odpisów tego dokumentu.”

W samym Archiwum Państwowym w Gdańsku naliczono 14 nowożytnych odpisów. Jak się okazuje, historia dokumentu wciąż przynosi nowe odkrycia. Zaledwie kilka tygodni temu, już po wydaniu książki, w Archiwum Diecezji Elbląskiej odnaleziono kolejny odpis – pochodzący z lat 30. XIX wieku.

„Czyli też komuś był potrzebny. O czym to świadczy? To świadczy o tym, że ten dokument praktycznie do XIX wieku stanowił naprawdę podstawę funkcjonowania miasta. Określał jego ramy terytorialne, jego ramy prawne i stanowił też pewnego rodzaju fundament.”

Później dokument został przekazany do Archiwum Państwowego w Gdańsku, gdzie jest przechowywany do dziś. Na potrzeby jubileuszowej wystawy oryginał został jednak sprowadzony do Sztumu. Dr Biskup zwrócił również uwagę na jeszcze jeden aspekt dokumentu – jego charakter jako nośnika informacji i aktu prawnego.

„Jeżeli się zastanowimy, jakie dzisiaj mamy nośniki informacji, to nam to jeszcze bardziej uzmysłowi, jakimi nośnikami informacji posługiwano się w tamtych czasach.”

Jak wyjaśniał historyk, przywilej lokacyjny był jednocześnie dokumentem o charakterze normatywnym.

„Cechą każdego takiego przywileju, dokumentu jest to, że kreował nową rzeczywistość prawną. W tym przypadku mamy do czynienia z wykreowaniem miasta.”

Dokument pozwala również zajrzeć w praktykę średniowiecznej kancelarii. Wśród świadków jego wystawienia wymienieni zostali pracownicy kancelarii wielkiego mistrza.

Jak mogło wyglądać przygotowanie takiego dokumentu?

„Mogło wyglądać to w ten sposób, że najpierw powstawały różnego rodzaju brudnopisy, koncepty, ustalano różnego rodzaju sprawy związane z ustrojem miejskim i po utarciu tych wszystkich szczegółów, dopiero wówczas wygotowywano – to jest takie słowo, może troszkę brzmi kulinarne, ale w języku historyków – wygotowywano taki właśnie dokument, który Państwo widzicie przed sobą.”

Oryginał tylko przez miesiąc

Oryginalny dokument lokacyjny Sztumu, wystawiony 23 września 1416 roku na zamku w Malborku przez wielkiego mistrza Michała Küchmeistera von Sternberga, można teraz oglądać w Sztumie. Jego zachowane ślady użytkowania są również świadectwem późniejszych losów miasta. Dokument nie jest więc wyłącznie pamiątką sprzed 610 lat. Przez kolejne stulecia był wykorzystywany jako podstawa prawna i dowód w sprawach dotyczących miejskich praw, granic i funkcjonowania Sztumu. Po 610 latach od wystawienia dokumentu można go zobaczyć na sztumskim zamku jeszcze tylko przez miesiąc. Wystawa „Sztum 1416. 610. rocznica lokacji miasta” pozwala więc nie tylko spojrzeć na początek miejskiej historii Sztumu, ale również zobaczyć jej najważniejszy materialny dokument – oryginalny przywilej lokacyjny z 1416 roku.

::photoreport{"type":"check-for-article","item":"3152"}