84 rocznica powstania Armii Krajowej. Pamięć, tożsamość a współczesna polityka pamięci

1 lutego 1942 r. powstała Armia Krajowa, największa siła konspiracyjna w okupowanej Europie, kontynuująca walkę o niepodległość Polski w najtrudniejszych latach II wojny światowej. Organizacja ta wpisała się w historię narodu jako symbol niezłomnej postawy, odwagi i poświęcenia. Akowcy prowadzili działania zbrojne, wywiadowcze i sabotażowe przeciwko okupantom, a ich osiągnięcia do dziś są badane i upamiętniane przez badaczy historii, w tym Instytut Pamięci Narodowej (IPN).

Pamięć o Żołnierzach Wyklętych jako kontynuacja tradycji AK

Instytut Pamięci Narodowej od lat podkreśla, że wielu żołnierzy Żołnierzy Wyklętych po 1945 r. wywodziło się bezpośrednio z struktur Armii Krajowej i innych formacji konspiracyjnych. W 2026 r. IPN po raz kolejny organizuje cykl wydarzeń edukacyjnych, wystaw i debat poświęconych pamięci tych bohaterów, m.in. koncertów, wykładów i gier terenowych, mających przybliżyć młodemu pokoleniu ich historię i wartości. Te obchody przypominają nie tylko daty i fakty, ale przede wszystkim ideę odpowiedzialności za ojczyznę i wolność, którą żołnierze AK oraz kolejnej generacji konspiracji podjęli mimo brutalnej represji. Ich postawa jest fundamentem polskiej pamięci narodowej. Choć oficjalne obchody i działania IPN mają na celu edukację i upamiętnienie, dzisiejsza rzeczywistość polityczna żywo wchodzi w spór o to, jaką historię i jakich bohaterów reprezentuje dzisiejsze państwo. I o ile IPN, jako instytucja powołana do badania i upowszechniania wiedzy o zbrodniach totalitaryzmów oraz działalności polskiego podziemia niepodległościowego i antykomunistycznego, prezentuje kompleksowe stanowiska i publikacje o AK i Żołnierzach Wyklętych, to od objęcia władzy w grudniu 2023 r. rząd kierowany przez Donalda Tuska  premiera i lidera tzw. Koalicji 15 Października, stara się kształtować politykę pamięci i narrację historyczną w kierunku, który budzi silne emocje i kontrowersje w przestrzeni publicznej. Wielu polityków ze środowiska KO, w środowiskach publicystycznych i medialnych związanych z obecnym rządem pojawiają się zarzuty także nie zawsze zgodne z ustaleniami historycznymi - czili prawdą historyczną dotyczące oskarża się Żołnierzy Wyklętych, NSZ lub AK o zbrodnie wojenne, co krytycy tych narracji oceniają jako próbę relatywizowania roli żołnierzy antykomunistycznego podziemia. 

Pamięć o AK jako wspólna odpowiedzialność

Dziś, z okazji 84. rocznicy powstania Armii Krajowej, warto przypomnieć, że instytutowe i naukowe badania historyczne wyraźnie ukazują, że działalność AK była elementem długotrwałej walki o niepodległość państwa polskiego, zarówno pod okupacją niemiecką, jak i komunistyczną. Te fakty historyczne służą budowaniu tożsamości, pamięci i świadomości narodowej. Pamięć historyczna nie powinna być narzędziem partyjnych sporów ani narzędziem bieżącej walki politycznej. Powinna być źródłem szacunku dla tych, którzy poświęcili życie i wolność dla wolnej Polski. Historia Armii Krajowej, NSZ, Żołnierzy Wyklętych i całego podziemia niepodległościowego to fundament współczesnej Polski.